Τετάρτη, 12 Δεκεμβρίου 2007

Τι είναι τελικά Τέχνη;

Κλισέ ερώτηση, εκνευριστική, κι ενδεχομένως χωρίς νόημα. Ας προσπεράσουμε. Η αφορμή για το κείμενο Η Υπέρτατη Τέχνη ήταν ο Karlheinz Stockhausen. Για την ακρίβεια κάποιες δηλώσεις που είχε κάνει λίγο μετά τις επιθέσεις της 11.09.2001, που τις ξαναθυμήθηκα με την αναγγελία της είδησης του θανάτου του, καθώς και διαβάζοντας ένα πρόσφατο κείμενο του Old Boy.

Είχε πει τότε:
«Οι τρομοκρατικές επιθέσεις στη Νέα Υόρκη είναι ένα έργο τέχνης, και μάλιστα το μεγαλύτερο που έγινε ποτέ στον κόσμο»
«...μυαλά κατορθώνουν κάτι, το οποίο εμείς στη μουσική ούτε να ονειρευόμαστε δεν μπορούμε, άνθρωποι ασκούνται για δέκα χρόνια σαν τρελοί και εντελώς φανατικά για ένα κοντσέρτο και μετά πεθαίνουν, προσπαθήστε να καταλάβετε τι ακριβώς έχει συμβεί... Άνθρωποι, τόσο συγκεντρωμένοι σε μια παράσταση και 5.000 που διώκονται στον παράδεισο, σε μια στιγμή. Αυτό δεν θα μπορούσα να το κάνω. Μπροστά σε αυτό είμαστε ένα τίποτα, σαν συνθέτες. Υπάρχουν βέβαια και κάποιοι καλλιτέχνες που προσπαθούν να υπερβούν τα όρια αυτού που είναι δυνατόν και που μπορεί να σκεφτεί κανείς για να γίνει αντιληπτός ένας νέος κόσμος»
«Πρόκειται για έγκλημα, επειδή οι άνθρωποι δεν ήταν σύμφωνοι. Δεν συμμετείχαν στο "κοντσέρτο". Αυτό είναι σαφές... Όμως, από πνευματική άποψη, αυτό που έγινε εκεί, αυτό το άλμα πέρα από τα όρια της ασφάλειας, της ζωής, συμβαίνει μερικές φορές και στην τέχνη.
Αλλιώς, η τέχνη δεν είναι τίποτε»
.

Πρέπει να ομολογήσω ότι δεν είχα μέχρι σήμερα επαφή με το έργο του συγκεκριμένου καλλιτέχνη. Όμως οι δηλώσεις που είχε κάνει τότε μου έχουν μείνει εντυπωμένες. Όχι γιατί με σοκάρισαν ή γιατί διαφωνώ αλλά επειδή είναι ένα ερώτημα που με ακολουθεί: Μπορούμε να βρούμε τέχνη ή ομορφιά μέσα απ'την καταστροφή; Πριν πω δυο λόγια γι'αυτό να αναφέρω ότι λόγω αυτών των δηλώσεών του ακυρώθηκαν τότε όλες οι προγραμματισμένες συναυλίες του. Νέα ερωτήματα: αρκεί η συναισθηματική φόρτιση των ημερών για να το δικαιολογήσει; Και για να το πάω λίγο πιο πέρα. Προσωπικά πιστεύω ότι ένα έργο τέχνης δεν μπορεί να είναι ηθικό ή ανήθικο εξ ορισμού, είναι α-ηθικό. Ο δημιουργός του απ'την άλλη μπορεί να είναι δεξιός ή αριστερός, θρησκευόμενος ή άθεος, ψυχικά διαταραγμένος, παιδεραστής ή δολοφόνος, ή ό,τιδήποτε άλλο θέλει. Το έργο του όμως δεν (πρέπει να) κρίνεται σε αυτή τη βάση.

Ας επιστρέψουμε όμως στο Stockhausen. Μπορεί ένα έργο να είναι έργο τέχνης αν ο δημιουργός του δεν το προόριζε ως τέτοιο; Νομίζω ότι ένα έργο τέχνης λειτουργεί καθαρτήρια στο δημιουργό του. Προκαλεί όμως και συναισθήματα στους αποδέκτες. Επιτρέπεται όμως να προκαλέσει όλα τα πιθανά συναισθήματα; Μπορεί να προκαλεί ευφορία, χαρά, θλίψη, πόνο αλλά μπορεί να προκαλέσει επίσης απέχθεια, αποστροφή, τρόμο;

Προσωπικά δεν έχω απαντήσεις σ'αυτά τα ερωτήματα. Μπορώ όμως να πω ότι αντιμετωπίζω κάθε έργο με βάση το αισθητικό μου κριτήριο, την προσωπική μου αντίληψη της αισθητικής. Και συνεχίζω...

4 σχόλια:

chmarni είπε...

Το βέβαιων είναι ότι ένα έργο τέχνης δε μπορεί να κρίνεται από το δημιουργό του. Το σίγουρο είναι ότι δεν υπάρχει ηθικό και μη ηθικό έργο τέχνης.
Όπως είναι βέβαιο ότι δε μπορεί να προσδιορισθεί με ασφάλεια ποιο είναι το κριτήριο της τέχνης.
Η αισθητική μπορεί να είναι ένα κριτήριο αλλά όχι το μόνο. Κάθε άνθρωπος αντιμετωπίζει τη τέχνη ανάλογα και με τη παιδεία που φέρει αλλά και ανάλογα με τη δυνατότητα του να μπορεί να αναπτύξει και μία βιωματική σχέση με το έργο τέχνης.

Ανώνυμος είπε...

Ενδιαφέροντα ερωτήματα!
Προσωπικά,θα συμφωνήσω με την παραπάνω άποψη.Πιστεύω επίσης ότι υπό μία έννοια,είναι δυνατό να βρεθεί τέχνη ακόμα και μέσα από μια καταστροφή.Δε νομίζω όμως ότι αυτό είναι αρκετό για να τη χαρακτηρίσουμε ως έργο τέχνης.
Νιώθω πάντως ότι δε μπορούμε να δεχόμαστε τα πάντα στο όνομα της τέχνης.Υπό τις συνθήκες αυτές η τέχνη μπορεί να υποβιβαστεί σε δικαιολογία και μέσο για οτιδήποτε άλλο πολύ κατώτερό της.

Νίκος Τσαχουρίδης είπε...

Ίσως ένας λόγος που κάποιοι βιάζονται να χαρακτηρίσουν ανήθικο ένα έργο τέχνης είναι γιατί δεν αντέχουν τα αισθήματα που τους προκαλεί.

Η τελευταία φράση σου μου είναι λίγο αόριστη. Θέλεις να τη συγκεκριμενοποιήσεις λίγο;

Ανώνυμος είπε...

Για παράδειγμα,δεν πιστεύω ότι η τέχνη μπορεί να δικαιολογήσει μια δολοφονία.Η τέχνη,ανάμεσα στα άλλα,βοηθάει το δημιουργό της να εκτονώσει ακόμα και τις πλέον αρρωστημένες ιδέες του με τρόπο υγιή και δημιουργικό.Αν όλα τα άλλα δεν αρκούν και πρέπει να σκοτώσουμε για να εκφραστούμε,τότε,αν δεν είμαστε διαταραγμένοι,χρησιμοποιούμε μάλλον την έννοια της τέχνης για να φερθούμε εγωιστικά και αλαζονικά και να δικαιολογήσουμε τον εαυτό μας.